W przypadku naturalnej śmierci faza umierania trwa około trzech do siedmiu dni. Przebiega według określonego schematu, niezależnie od tego, gdzie na świecie umiera dana osoba. W tym momencie nie ma już znaczenia, czy ktoś ma w garażu Porsche, czy jest ubogim pasterzem owiec. — W tym procesie umierający człowiek stopniowo wycofuje się, pragnie więcej spokoju i nie interesuje się już codziennymi sprawami — mówi Rechenmacher.
W fazie umierania serce, nerki, wątroba i płuca stopniowo przestają funkcjonować. To, który organ zaczyna się wyłączać jako pierwszy, zależy od konkretnego przypadku. Konsekwencje pojawiają się jednak już po krótkim czasie.
Jeśli na przykład najpierw zawodzi nerka, czyli organ odpowiedzialny za detoksykację organizmu, to toksyny pozostają we krwi i docierają również do mózgu. Powoduje to uszkodzenie komórek mózgowych, pojawia się oszołomienie, a nawet utrata przytomności. Naczynia krwionośne w rękach i nogach się zwężają, aby krew mogła płynąć do narządów wewnętrznych. Dlatego kończyny są znacznie zimniejsze w dotyku niż kilka dni wcześniej
— opisuje Rechenmacher.
Człowiek nie ma już ochoty na jedzenie, pije niewiele, przez co organizm się odwadnia. To, co krewni początkowo postrzegają jako coś groźnego, jest naturalnym procesem umierania, dobrze zaprojektowanym przez naturę. Odwodnienie powoduje bowiem wydzielanie w mózgu endorfin, substancji łagodzących ból i wywołujących uczucie szczęścia. Podobna sytuacja ma miejsce podczas biegania w maratonie. — W ten sposób mózg odurza się na poziomie, który sprawia, że osoba dotknięta chorobą czuje się w euforii i szczęśliwa — mówi Rechenmacher.
Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo Oznaki ostatniej fazy
Uczucie pewnego oszołomienia jest typowe dla końcówki życia. — W procesie umierania występują również fazy, które mogą być bolesne dla umierającego. Na przykład, gdy pojawia się strach, niepokój, silny ból lub duszności — mówi lekarz medycyny paliatywnej z Regensburga.
Sztuka dobrej medycyny paliatywnej polega na stosowaniu
wielu leków, na przykład morfiny, w odpowiednich dawkach.
Według Rechenmachera nikt nie umiera szybciej ani w stanie zamroczenia lub gorszym z powodu przyjmowania tych leków — umiera po prostu bez bólu.Na początku procesu umierania odchodzące osoby są jeszcze w stanie trochę rozmawiać. W ostatnich godzinach ich spojrzenie jest już skierowane "do wewnątrz". — Mimo to nadal mogą komunikować się w minimalnym stopniu, otwierając oczy w reakcji na konkretne pytania i odpowiadając za pomocą mimiki — mówi Rechenmacher. Często zmienia się też wzorzec oddychania. Umierający rzadziej robi wdechy i często słychać przy tym rzężenie, które powstaje w wyniku tworzenia się wydzieliny w gardle.
Dla otoczenia zbliżająca się śmierć objawia się czasem zmianami na twarzy, takimi jak wyostrzający się nos i wyraźna bladość w trójkącie ust i nosa. W pewnym momencie oddychanie ustaje, dochodzi do zatrzymania krążenia. Kiedy serce przestaje bić, człowiek jest klinicznie martwy. Nie oznacza to jednak, że jest całkowicie martwy: w tym momencie mózg wciąż jeszcze żyje.
Tajemnica ostatnich sygnałów mózgowych
Jedną z najczęstszych przyczyn naturalnej śmierci jest zatrzymanie krążenia. Kiedy człowiek doznaje zatrzymania krążenia, dochodzi do spadku ciśnienia krwi, zatrzymania oddechu, spadku przepływu krwi w mózgu oraz spadku dopływu tlenu i glukozy do mózgu. — W tym momencie nadal jednak występuje aktywność mózgu, ponieważ komórki mózgowe nadal mają zapas energii i są naładowane — mówi Jens Dreier, ordynator w Klinice Neurologii Charite i profesor w Centrum Badań nad Udarami Mózgu w Berlinie.
Jak długo trwa ten stan? Według neurologa zależy to od tego, czy nadal istnieje krążenie resztkowe, na przykład dzięki resuscytacji, czy też serce już w ogóle nie bije. Neurochirurg Ajmal Zemmar i jego koledzy z Uniwersytetu Louisville w USA dokonali kilka lat temu interesującej obserwacji. Przez 15 minut rejestrowali aktywność elektryczną mózgu umierającego pacjenta, który miał napady padaczkowe.
Bliższe przyjrzenie się 30 sekundom przed i po zatrzymaniu akcji serca sugerowało, że mózg najwyraźniej nie przestaje funkcjonować nagle. Naukowcy zaobserwowali zmiany w kilku zakresach częstotliwości fal mózgowych, zwłaszcza w najwyższym zakresie częstotliwości, czyli w zakresie fal gamma (najszybszych fal mózgowych). Są one znane również z doświadczeń związanych ze snem i przywoływaniem wspomnień. Występują jednak również w przypadku epilepsji i niedotlenienia.
Obraz ludzkiego mózgu uzyskany podczas badania metodą rezonansu magnetycznego (zdjęcie ilustracyjneSpeedKingz / Shutterstock
Od tego czasu pojawiły się spekulacje, czy w momencie śmierci mózg generuje zmienione fale, powodując pojawienie się ważnych wspomnień, a w konsekwencji tworząc obrazy, które w przypadku udanej resuscytacji są powszechnie opisywane jako doświadczenia bliskie śmierci. Możliwe jest jednak również, że "następcze" wyładowania epileptyczne w mózgu umierającego pacjenta z padaczką przynajmniej częściowo przyczyniły się do zmian fal mózgowych.
Pewne jest natomiast to, że gdy serce przestaje pracować, dopływ tlenu i glukozy do mózgu ustaje, co powoduje kryzys tlenowy i energetyczny. Berliński neurolog Dreier przypuszcza, że w każdej komórce nerwowej mózgu znajduje się czujnik tlenu. — Kiedy sygnalizują niedobór tlenu, system decyduje się na wyłączenie. Dzieje się to praktycznie w tym samym momencie w całym mózgu — opisuje Dreier.
Około 86 mld komórek nerwowych w mózgu to małe baterie, naładowane ujemnie wewnątrz i dodatnio na zewnątrz. Komórki nerwowe nie są już aktywne, ale nadal są naładowane. Ten stan może utrzymywać się przez kilka minut. Następnie w jednym lub kilku miejscach w mózgu dochodzi do potężnego zjawiska: ogromna fala aktywności, tzw. rozprzestrzeniająca się depolaryzacja, rozprzestrzenia się powoli z prędkością trzech milimetrów na sekundę w istocie szarej, w której znajdują się ciała komórek nerwowych.
Podobnie jak w przypadku zwarcia, komórki nerwowe rozładowują się, uwalniając bardzo dużo energii. Rozprzestrzeniająca się depolaryzacja jest procesem znanym od dawna w historii ewolucji, który można zaobserwować nawet u owadów, takich jak szarańcza wędrowna. — Ta fala nie oznacza jeszcze śmierci komórek nerwowych — mówi Dreier.
Mózg może się z tego zregenerować, gdy serce znów zacznie bić i wróci krążenie krwi. — Jeśli tak się nie stanie, zapasy energii nie zostaną uzupełnione, a komórki nerwowe będą stopniowo ulegać zatruciu. Utrata funkcji jest wtedy nieodwracalna — dodaje lekarz. Ten moment następuje później, gdy nadal istnieje minimalny krążenie. Dlatego w przypadku zatrzymania krążenia tak ważna jest natychmiastowa reanimacja.
W około 16 proc. przypadków reanimacji występują doświadczenia bliskie śmierci. Zainteresowało się tym również Hollywood, pokazując to zjawisko w filmie "Flatliner". Typowe dla doświadczeń bliskich śmierci są wrażenia bycia poza ciałem, zjawiska światła i tunelu, brak bólu, głęboki spokój, a także retrospekcje życia.
Z neurobiologicznego punktu widzenia uważam, że doświadczenia śmierci klinicznej można wyjaśnić zjawiskami, które mają miejsce na przykład w wyniku niedotlenienia mózgu
— twierdzi Dreier. W 90 proc. przypadków doświadczenia śmierci klinicznej są postrzegane jako coś (bardzo) pozytywnego.
Do możliwych przyczyn nagłej śmierci należą również
udary mózgu. Mogą powstać w wyniku krwotoku mózgowego lub niedokrwienia mózgu, na przykład gdy skrzep zamyka naczynie krwionośne w mózgu. Stopień innych uszkodzeń, takich jak paraliż, zaburzenia widzenia lub drętwienie, zależy od ogólnego ukrwienia mózgu i czasu (niedotlenienia).
Dreier zdecydowanie zaleca, aby w przypadku takich dolegliwości natychmiast dzwonić pod numer alarmowy 112 i udać się do szpitala.Wtedy mózg umiera
— Jeśli lekarze zareagują wcześnie, często można uratować zagrożoną tkankę mózgową — mówi berliński lekarz. Czasami udar mózgu zapowiada się przejściowym zaburzeniem krążenia (
przemijającym atakiem niedokrwiennym, w skrócie TIA) w mózgu. Objawia się on takimi samymi zaburzeniami neurologicznymi jak udar mózgu, ale nie pozostawia żadnych uszkodzeń. Niemniej jednak, według Dreiera,
również w tym przypadku nie należy czekać, ale koniecznie udać się do szpitala, aby zmniejszyć ryzyko kolejnego udaru.— W przypadku TIA i udaru mózgu również typowo występują fale rozprzestrzeniającej się depolaryzacji, czyli te same fale, które pojawiają się w mózgu podczas śmierci — wyjaśnia Dreier. Fale rozprzestrzeniającej się depolaryzacji występują również podczas rozwoju śmierci mózgowej u pacjentów intensywnej terapii.
W tym przypadku mózg umiera, podczas gdy krążenie ogólnoustrojowe i oddychanie są sztucznie podtrzymywane, dzięki czemu reszta ciała pozostaje żywa.
Śmierć mózgowa ma miejsce, gdy zgodnie z obowiązującymi przepisami medycznymi stwierdzono zanik wszystkich funkcji mózgu — mózgowia, móżdżku i pnia mózgu. Wówczas osoba ta jest uznawana za zmarłą w świetle prawa.
Jeśli mózg definitywnie przestał funkcjonować i powrót świadomości jest wykluczony, ale reszta ciała jest utrzymywana przy życiu przez maszyny, zgodnie z obowiązującym prawem można pobrać
narządy do przeszczepu.
Z jednej strony, w zależności od narządu, jest to możliwe tylko w krótkim czasie od śmierci mózgu. W przypadku serca to maksymalnie cztery godziny. Z drugiej strony pobranie narządów może nastąpić tylko za zgodą — zawartą w karcie dawcy narządów lub testamencie albo za zgodą bliskiego krewnego.